Atatürk Örneğinden Yola Çıkarak İlk Öğretimde Kullanılan Kimi Matematik Terimlerinin Türçeleştirilmesi

İlköğretim Matematik derslerinde kullanılan birçok terim Mustafa Kemal Atatürk tarafından Türkçeleştirilmiştir. Bunlara örnek olarak artı, eksi, çarpı, bölü, üçgen, çokgen, koşut gibi sözcükleri gösterebiliriz. Söz konusu sözcükler Atatürk’ün yazdığı “Geometri” adlı kitapta tanımlanmıştır. Esasında bu kitap bir Matematik kitabı olmaktan çok bir “terimler sözlüğü”dür.

Girişimin başarısı malumdur. Bugün bu sözcükleri ne kadar çok kullandığımızı düşününce bu çalışmasından dolayı M. Kemal’e teşekkür etmeye zorunlu hissediyoruz kendimizi. Özellikle de bir Matematik öğretmeni olarak bu sözcüklerin işimizi ne kadar kolaylaştırdığına birinci elden tanıklık etmekteyim.

Eskiden bu sözcüklerin Arapçası kullanılmaktaydı ve bu da zaten öğrencilerin zorlandığı bir ders olan matematiği gereksiz derecede karmaşık hale getirmekteydi. Bu sözcükler yerine kullanılan eski sözcüklere baktığımızda durumu daha iyi anlarız:

mustatîl / dikdörtgen

murabba / kare

üçgen / müselles

bölme / taksim

çıkarma / tarh

ondalık / aşar, aşari

Bu’ud / boyut

kaaide / taban

seviye / düzey

mekan / uzay

ufkî / yatay

mukavves / eğri

satıh / yüzey

şâkulî / düşey

hat / çizgi

Kutur / çap

amûd / dikey

faraziye / varsayım

nısf-ı kutur / yarıçap

va’zîyet / konum

mahrut / koni

kavis / yay

müsavi / eşit

muhit-i daire / çember

muhammes / beşgen

müştak / türev

mecmû / toplam

mesâha-i sathiyye / alan

zâviye / açı

nisbet / oran

tenasüb / orantı

re’sen mütekabil zâviyeler / ters açılar

zâviyetân-ı mütevâfıkatân / yöndeş açılar

kaim zaviyeli müselles / dik üçgen

şibh-i münharif / yamuk

müselles-i mütesâviyü’l-adlâ’ / eşkenar üçgen

müselles-i mütesâviyü’ssâkeyn / ikizkenar üçgen

dılı / kenar

menşur / prizma

hattı mail / eğik

veter / kiriş

re’s / köşe

zaviyei hadde / dar açı

hattı munassıf / açıortay

muhit / çevre

koşut, muvazi / paralelkenar

bölen / –

çarpan / –

çarpı / –

 

Bugün bu bazı sözcüklerin eski dildeki karşılığını hiç bir yerde bulamamaktayız; bu da Atatürk tarafından hedefin tam on ikiden vurulduğunu göstermektedir. Terimlerin Türkçe karşılığı öylesine cuk oturmuş, halk tarafından öylesine benimsenmiştir ki adeta bu sözcükler zamanın başından beri bizimleymiş gibi hissederiz, oysa öyle değildir, bu sözcükler bizzat Mustafa Kemal tarafından önerilmiştir.

Yazdığı “Geometri” adlı kitabın bir diğer özelliği de Atatürk’ün kitabını “sözlük” formatında yazmamış olmasıdır. Atatürk, terimlerin Arapçasına hiç değinmeden direk olarak Türkçelerini vermekte ve gerekli tanımları yapmaktadır. Konuyu anlatırken oldukça açık ve sade bir yaklaşımı benimsemiştir.

Bir Matematik öğretmeni olarak Matematik dersinde kullandığımız kimi terimlerin hiç Türkçeleştirilmemesinden ya da yanlış Türkçeleştirilmesinden her zaman rahatsızlık duydum. Sözcüklerin yabancı olması kimi zaman işlerimizi gereksiz yere zorlaştırmakta, öğrencinin kavramasını geciktirmektedir. Bu terimlerden bazılarının yerine daha pedagojik, daha anlamlı olduğunu düşündüğüm bir takım öneriler yapmak istiyorum.

Kere: “Kere” yerine “tane” denmesi özellikle ilköğretimde çok yararlı olacaktır. “Tane” sözcüğü kullanıldığında çarpmanın altındaki sayı sayma mantığı öğrenciler tarafından daha çabuk kavranacaktır. Örneğin: “Dört kere beş, yirmidir,” yerine “Dört tane beş, yirmidir,” demek pedagojik olarak daha anlamlıdır.

Başka bir örnek verelim. “2x + 3x = 5x” matematiksel cümlesi şöyle okunabilir: “İki tane x ile 3 tane x’in toplamı beş tane x’tir.” Böylece öğrencilerin harfli ifadeleri daha çabuk kavraması sağlanabilir.

Gerçel Sayı: İlköğretimin çeşitli kademelerinde İngilizce “Real Numbers”ın karşılığı olarak “Gerçel sayılar” denmekteri. Bu terim kafa karışıklığına yol açmaktadır. Bunun yerine “gerçek sayılar” denmesi çok daha faydalı olacaktır. Zaten “Real numbers” ifadesinin Türkçe’ye tam çevirisi “gerçek sayılar”dır. O halde neden “gerçek” yerine “gerçel” diyoruz? “Gerçel” ifadesi “gerçekten türemiş bir şey” gibi anlaşılıyor. Bu da öğrencinin kavramasını güçleştiriyor.

Permutasyon ve Kombinasyon: Bu iki sözcük Türkçe’ye adamakıllı yerleştiğinden yerine başka bir sözcüğü oturtmak zordur. Yine de benim önerim kombinasyon yerine “seçki” ve permutasyon yerine de “dizilim” ya da “sıralı seçki” ifadeleridir. Bu iki sözcük Türkçeleşmemekte inat ediyorlar, üstelik “kombine atak” ve “kombinezon” gibi bir iki örnek dışında günlük hayatta hiç kullanılmamaktadırlar. n elemanlı bir kümenin r elemanlı alt kümelerinin sayısına Matematikte n’nin r’li kombinasyonları deriz. Ancak bir çok insan bu tanımdan hiç bir şey anlamayacaktır. Esasında çok basit bir anlamı olmasına rağmen yabancı bir kavrammış gibi algılanmaktadır.

İçinde beş nesne olan bir torbadan üç nesne seçtiğimizi düşünelim. Bu seçim on farklı şekilde yapılabilir. Bu seçimlerden her biri beşin üçlü kombinasyonudur. Bu anlamda kombinasyona “seçki” demek daha mantıklıdır. Tıpkı “şiir seçkisi” kullanımında olduğu gibi… Yani çok elemanlı bir kümeden yapılan seçimler “seçki” sözcüğüyle karşılanır. Bu kullanım terimin matematiksel anlamına oldukça yakındır ve kanımca kombinasyon sözcüğünü iyi karşılamaktadır.

Örnek verelim: “Bir fabrikaya memur olarak beş kişi alınacaktır. İşe baş vuranların sayısı yirmi olduğuna göre, bu seçim kaç farklı şekilde yapılabilir?” sorusunun yanıtı “yirminin  beşli seçkilerinin sayısı kadardır,” olur.

Benzer şekilde permütasyon sözcüğü de kavramın anlamını belirsizleştirmektedir. Oysa permütasyon, sıralı kombinasyon demektir. Yani permutasyon da bir seçkidir ancak sıralıdır. Yani permütasyon aslında bir “dizilim”dir.

Örnek verecek olursak: “Beş kişinin katıldığı yarışmada ilk üç kaç farklı şekilde belirlenebilir?” sorusunun yanıtı “Beşin üçlü dizilimlerinin sayısı kadardır,” olur.

Karmaşık Sayı: Karmaşık sayı hem yanlış hem de yanıltıcı bir ifadedir. Doğru çeviri “bileşik sayı” olmalıydı. İngilizce “Complex Number” ifadesini “Karmaşık Sayı” diye çevirmek hatalıdır. Üstelik bu ifade konunun öğrenci tarafından olumsuz algılanmasına neden olmaktadır. Ne yazık ki bu yanlış çeviri dilimize yerleşmiş, kitaplara da girmiştir. “Bileşik Sayı” tabiri kavramın anlamını tam olarak karşılamaktadır. Üstelik konu hakkında öğrenciye fikir vermektedir. Bileşik, birden fazla parçadan oluşan, çok parçalı anlamına gelir. Kimyada birden fazla elementten oluşmuş saf maddeye bileşik denmesi gibi… Aynı şekilde Matematikte birden büyük kesirlere “bileşik kesir” diyoruz, çünkü bu kesirler bir tam kısım ile bir basit kesirin toplamı, yani bileşimidir. (Bileşim ya da bileşke, vektörlerin toplamı anlamındadır. Aşağıda bunun yerine bir başka öneride bulunacağız.)

Psikolojide “aşağılık kompleksi” ifadesinin de “aşağılık karmaşası” olarak çevrilmesi yanlıştır, çünkü burada da söz konusu olan, hastanın durumunun birden fazla yönü olmasıyla ilgilidir. Psikoloji biliminde sözü edilen kompleksler, psikolog tarafından çözümlenmesi gereken birden fazla parçadan oluşan yapıları gösterir. Demek ki psikolojide de “aşağılık kompleksi” ya da “aşağılık karmaşası” yerine “aşağılık bileşkesi” ya da “aşağılıkların karışımı” denebilir.

Matematiğe dönersek, karmaşık sayı, yani bileşik sayı, “birden fazla parçası olan, bileşik bir yapısı olan sayı” demektir. Bileşik (karmaşık) sayıların “gerçek” ve “sanal” olmak üzere iki kısmı vardır. Bileşik sayı bu iki kısmın toplamıdır. Örneğin: z bir bileşik (karmaşık) sayı olsun, buna göre z = a + bi biçiminde yazılır. Burada a sayının gerçek (gerçel) kısmı, b ise sanal kısmıdır ve z de bu ikisinin toplamı (bileşimi)dir.

Fizikte vektörler konusunda toplama anlamında “bileşke” sözcüğü kullanılıyor ve vektörü oluşturan parçalara “bileşenler” deniyor. Her karmaşık sayı da düzlemde bir vektör olarak düşünülebileceğine göre a ve b karmaşık sayının bileşenleridir. Buna göre karmaşık sayıya bileşik sayı denmesi bilimin diğer alanları ile de tutarlıdır.

Vektör: Bu sözcük yerine benim önerim “ok” denmesi. Ok, bilindiği gibi en eski Türkçe sözcüklerden biridir, hatta Orhun Alfabesinde bir harftir. Ok sözcüğü “yön” ve “doğrultu” kavramlarını doğal olarak içermektedir. O halde vektör yerine ok kullanılması oldukça uygundur.

Richard Feynmann adlı ünlü fizikçi de Kuantum Elektrodinamiğini halka anlatmak için yazdığı kitabında (QEDİ: Kuantum Elektrodinamiği) vektör yerine “ok” sözcüğünü kullanmıştır.

Buna göre örneğin “hız vektörü” yerine “hız oku” ya da “kuvvet vektörü” yerine “kuvvet oku” demeliyiz.

Grafik: Bu sözcüğün yerine “çizim” ya da “resim” kullanılabilir. “Çizit” olmaz, çünkü çizit “graph” karşılığı kullanılıyor. Burada amaç tamamıyla öğrencilerin konuyu kavramasını kolaylaştırmak olmalıdır. Örnek verelim: “Bu fonksiyonun grafiğini çizelim,” yerine “bu fonksiyonun çizimini yapalım,” ya da “bu fonksiyonun resmini çizelim,” demek çok daha anlaşılır olacaktır.

Determinant: Matematikte bir kesrin ölçüsü olan determinant sözcüğü dilimizde kalan bir başka yabancı sözcüktür ve anlamı “belirteç”tir. O halde biz de bu sözcük yerine belirteç diyebiliriz. Örneğin “A matrisinin determinantı” yerine “A matrisinin belirteci” denebilir.

Diskriminant: Diskiriminant lise sınıflarında ikinci dereceden denklemlerin çözümü sırasında karşımıza çıkan ve Delta harfi ile gösterilen değerdir. Ayraç anlamına gelmektedir. Determinant negatif ise o ikinci dereceden denklemin çözümü yoktur. Bu anlamda “ayraç” sözcüğü kastedilen anlamı karşılamaktadır.

Bunun gibi başka sözcüklerin de Türkçeleştirilmesinde çocuklarımızın eğitimi açısında sonsuz yarar vardır.

 

—devam edecek—

Reklamlar

About reset

Kimin söylediğini bırak, ne söylediğine bak.

One comment

  1. MATEMATİKSEL KONULARDA YARDIM ALMAYI TERCİH EDİYORUM …ÇÜNKÜ İŞLEMLERDE YAPILAN KONULAR O KADAR BİRBİRLERİNDE N FARKILILARKİ BİR ANDA KAFA KARIŞIKLIĞI YAŞAYABİLİYORUMMM .. ÖĞRETİM DE BİR PROBLEM YOK AMA İŞLEMLER DEĞİŞİKLİK GÖSTERDİKÇE ÖĞRENDİKLERİMDE GİDİYOR … LÜTFEN KONULARI AÇARAK ANLATIM YAPALIM… SAYGILAR..

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Connecting to %s

%d blogcu bunu beğendi: